Flet Mjeku personal
TĂ« ishe doktori personal i Enver HoxhĂ«s ishte njĂ« rrezik i vazhdueshĂ«m. NĂ« dorĂ«n e tij varej jeta e diktatorit. ĂfarĂ« mendimesh mund tâi shkonin nĂ«pĂ«r mend njĂ« mjeku tĂ« ri, tĂ« cilit i kishin besuar njĂ« detyrĂ« kaq tĂ« vĂ«shtirĂ« dhe me rĂ«ndĂ«si.
NĂ« librin e tij me kujtime dhe reflektime âBLLOKU: RrĂ«fimi i mjekut personal tĂ« Enver HoxhĂ«sâ, prof. Isuf Kalo tregon âprapaskenaâ nga jeta e ish-Bllokut tĂ« udhĂ«heqĂ«sve, mes tĂ« cilĂ«ve edhe si progresoi sĂ«mundja e Enver HoxhĂ«s.
Kur iu shfaqën për herë të parë shqetësimet në zemër, kur e kreu vizitën e parë si mjek i ri, kur i ndodhi infarkti i parë dhe qëndrimi i Nexhmijes. Cila ishte skuadra e mjekëve që e vizitoi në vilën e Durrësit, ku po pushonte në korrik të vitit 1973 dhe pse Hysni Kapo nuk donte të thërrisnin mjekë kinezë.
Nga Isuf Kalo
Furtuna e parë
NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, âklithmĂ«nâ e parĂ« serioze tĂ« sĂ«mundjes ishemike zemra e Enverit e pat dhĂ«nĂ« gjatĂ« orĂ«ve tĂ« natĂ«s nĂ« mesin e korrikut 1973, ndĂ«rkohĂ« qĂ« ai po pushonte nĂ« plazhin e DurrĂ«sit. UnĂ« kisha vetĂ«m pesĂ« ditĂ« qĂ« isha emĂ«ruar dhe ardhur aty si mjek i tij. Sulo Gradeci mĂ« pati vendosur aty pranĂ« nĂ« njĂ« dhomĂ« pa telefon tĂ« âstabilimentitâ, siç quhej vendi ku nĂ« mbrĂ«mje udhĂ«heqĂ«sit mblidheshin pasditeve vonĂ« pĂ«r biseda dhe kafe. Me kĂ«rkesĂ« tĂ« Nexhmijes, nĂ« orĂ«n dy tĂ« natĂ«s, mĂ« zgjoi i alarmuar Fahriu, njĂ« djalĂ« i ri 23-vjeçar ndihmĂ«smjek dhe njĂ«kohĂ«sisht oficer shoqĂ«rues i Enverit dhe tĂ« dy bashkĂ« u drejtuam me vrap pĂ«r nĂ« vilĂ«n e tyre rreth 100 metra mĂ« tutje. Aty kishim çantĂ«n e ndihmĂ«s sĂ« shpejtĂ« dhe njĂ« aparat portativ elektrokardiograme.
U ngjitĂ«m me njĂ« frymĂ« nĂ« katin e dytĂ« dhe e gjetĂ«m Enverin nĂ« dhomĂ«n e gjumit, tĂ« shtrirĂ« gjysmĂ«ndenjur nĂ« shtrat, kurse Nexhmijen tĂ« ulur pĂ«rballĂ« tij nĂ« njĂ« divan me njĂ« libĂ«r nĂ« duar. Ai dukej i qetĂ« dhe madje kĂ«rkoi falje pĂ«r shqetĂ«simin nĂ« atĂ« orĂ« tĂ« vonĂ«, por âçâtâi bĂ«jmĂ« Nexhmijes qĂ« alarmohetâ tha.
Nexhmija shpjegoi se ai ndiente njĂ« shqetĂ«sim tĂ« zgjatur si dhembje dhe pĂ«rzierje, ânjĂ« indixhestion nĂ« barkâ, siç u shpreh ajo, qĂ« nuk po e linte tĂ« flinte dhe nuk po i qetĂ«sohej me gjithĂ« barnat pĂ«r tretje tĂ« ushqimit qĂ« ajo vetĂ« ia kishte dhĂ«nĂ«, ndĂ«rsa na tha se na thirri se mos kishim diçka mĂ« tĂ« fortĂ« e mĂ« efektive.
UnĂ« i kĂ«rkova leje pacientit nĂ«se mund ta ekzaminoja. Ai u bind menjĂ«herĂ«. Ishte vizita e parĂ« dhe hera e parĂ« qĂ« vija dorĂ« nĂ« trupin e tij. Zemra e tij rrihte mirĂ« (imja rrihte edhe mĂ« fort!), por barku ishte i butĂ«, pa meteorizĂ«m dhe pa dhimbje nĂ« prekje. Asokohe Enveri ishte 65 vjeç, me mbipeshĂ« tĂ« dukshme trupore, duhanpirĂ«s âi egĂ«râ (80 cigare nĂ« ditĂ«), i sĂ«murĂ« me diabet tĂ« shfaqur prej 25 vitesh, qĂ« bĂ«nte jetĂ« sedentare, pa aktivitet fizik dhe me stres tĂ« vazhdueshĂ«m nĂ« punĂ«.
EkzaktĂ«sisht me tĂ« tillĂ« faktorĂ« rrezikues pĂ«r zemrĂ«n pat vdekur papritur nga infarkti i miokardit nĂ« moshĂ«n 52-vjeçare Gamal Abdel Naseri, President i Egjiptit. NgjashĂ«m me tĂ« edhe Gogo Nushi tre vjet mĂ« parĂ«, nĂ« moshĂ«n 57-vjeçare, me tĂ« njĂ«jtat rreziqe dhe diagnoza edhe ai. Ădo mjek qĂ« kishte nĂ« dispozicion njĂ« aparat elektrokardiogram pĂ«r tâia regjistruar zemrĂ«n nĂ« atĂ« çast nuk do ta humbiste kĂ«tĂ« rast.
PĂ«r tĂ« zbuluar nĂ«se ajo çka ai ankohej kishte lidhje me isheminĂ« nĂ« zemĂ«r apo jo, sĂ« paku ajo diagnozĂ« si mĂ« e rrezikshmja duhej verifikuar. Prandaj, me droje apo thuajse si lutje i propozova tâi bĂ«nim njĂ« elektrokardiogram. Nexhmija kĂ«rceu nga vendi e habitur. âJo, doktorâ, â tha, â âEnveri nga zemra nuk ka pasur asnjĂ«herĂ« problem (e ka zemrĂ«n çelik i kishin thĂ«nĂ« asaj dhe atij duke i uruar gjithmonĂ«)â. Por çuditĂ«risht ai vetĂ« miratoi me dashamirĂ«si.
âPo mirĂ«, e bĂ«jmĂ« kur tĂ« kthehemi nĂ« TiranĂ«â, tha ai, duke iu referuar asaj qĂ« kishte bĂ«rĂ« gjatĂ« kontrolleve periodike me aparatin stacionar nĂ« klinikĂ«n speciale. âAjo ka vlerĂ« mĂ« tĂ« madhe kur bĂ«het gjatĂ« çasteve tĂ« shqetĂ«simitâ, â guxova ta sqaroja unĂ«. â âPo na lejuat, mund ta bĂ«jmĂ« edhe taniâ.
âTani? KĂ«tu?â, pyeti i çuditur ai?
âPo, me njĂ« aparat portativ qĂ« e kemi poshtĂ«â.
Ai pa nga Nexhmija dhe e neutralizoi reagimin me shumë të ngjarë refuzues të saj. Ajo dukej e bindur që po bënim një procedurë munduese dhe të panevojshme për të. (Në fakt ajo mund të rezultonte edhe si e tillë). Por pacienti na inkurajoi:
âMos tâia prishim doktorit, Nexhmijeâ, â i tha asaj, â âse Ă«shtĂ« i ri dhe e ka sefteâ.
Nexhmija heshti e pakĂ«naqur, besoj dhe e penduar qĂ« mĂ« kishte thirrur. Fahriu zbriti nĂ« katin pĂ«rdhes dhe solli aparatin e elektrokardiogramit. PĂ«r dreq, ne tĂ« dy me Fahriun patĂ«m ca vĂ«shtirĂ«si dhe peripeci teknike deri sa e regjistruam, sepse nĂ« atĂ« dhomĂ« nuk bĂ«hej dot tokĂ«zimi i duhur pĂ«r aparatin. Por teksa shihja çfarĂ« po regjistrohej, mendova se kisha ardhur me kĂ«mbĂ« ters. Elektrokardiogrami nuk po tregonte âzemĂ«r çelikuâ. NĂ« tĂ« kishte shenja tĂ« freskĂ«ta tĂ« ishemisĂ«. âEh, çfarĂ« shkroi?â, pyeti Enveri kurioz.
UnĂ« u turbullova. Duhej tâia thosha tĂ« vĂ«rtetĂ«n? PĂ«rndryshe si do tâia argumentoja masat e duhura tĂ« mĂ«tejshme dhe mjekimin?
âKa ca ndryshime qĂ« duhen verifikuar me ato tĂ« mĂ«parshmet dhe nĂ« vazhdimâ, i thashĂ«.
Ai nuk mâu duk i alarmuar. VetĂ«m se e mori shiritin prej letre nĂ« duar dhe e pa ngultas disa çaste vetĂ«. Po pĂ«rpiqej tĂ« shquante nĂ« ato âhieroglifĂ«â tĂ« shkruar aty âarmikunâ e ri, tĂ« paparashikuar, tĂ« fshehur brenda zemrĂ«s sĂ« tij. I dhamĂ« njĂ« tabletĂ« nĂ«n gjuhĂ« dhe njĂ« tjetĂ«r qĂ« e piu sa kohĂ« ishim aty. Ne u larguam nga dhoma, por jo nga vila e tij. QĂ«ndruam nĂ« pritje dhe gatishmĂ«ri gjatĂ« gjithĂ« natĂ«s nĂ« katin pĂ«rdhes. UnĂ« i trembur lutesha me vete qĂ« gjendja tĂ« mos pĂ«rkeqĂ«sohej, kurse Nexhmija nuk e besoi, ose nuk ia donte zemra ta besonte qĂ« Enverit sĂ«mundja i kishte prekur zemrĂ«n. Prandaj, duke na pĂ«rcjellĂ« jashtĂ« derĂ«s, ajo na porositi: âMos bĂ«ni alarmâ.
Në fakt, Enveri duhej vendosur që atë natë në monitorim të vazhdueshëm, sepse situata mund të keqësohej në mënyrë të papritur. Sidoqoftë, teknikisht kjo ishte e pamundur. Mungonin mjetet, sepse kjo situatë nuk ishte parashikuar. I ndodhur larg Tiranës dhe pa monitorim të pandërprerë të situatës në zemër, jeta e Enverit atë natë ishte seriozisht e rrezikuar, ose e thënë më saktë, ishte në dorë të fatit. Nuk kishim monitor, as defribilator, as ambu, as oksigjen, as specialist kardiolog, as reanimator për të ndërhyrë dhe shpëtuar jetën në rast infarkti të gjerë.
Nexhmija nuk ishte konshiente për rrezikshmërinë e gjendjes, as për mangësitë që pengonin jetëshpëtimin. Zemra nuk kishte qenë në axhendën e shqetësimeve madhore shëndetësore të tij. Prandaj, ajo na tha të mos alarmonim askënd nga udhëheqja gjatë natës, as të sillnim me urgjencë mjekë të tjerë. Atë natë, i shokuar, mallkova veten që isha bërë mjek, si edhe fatin që më kishte sjellë në një terren të tillë të minuar, me aq shumë rreziqe.
Por Sulo Gradeci, qĂ« ishte zgjuar dhe po na priste i shqetĂ«suar nĂ« katin pĂ«rdhes tĂ« vilĂ«s, mĂ« tha: âNĂ«se tĂ« duhen mjekĂ« tĂ« tjerĂ«, mĂ« thuaj qĂ« tâi sjell tĂ« gjithĂ« gjatĂ« natĂ«s menjĂ«herĂ«â. KĂ«rkova sĂ« paku profesor Fejzi HoxhĂ«n, qĂ« i kishte ndjekur prej shumĂ« vitesh problemet shĂ«ndetĂ«sore tĂ« Enverit, si dhe dr. Nikolla Shurbanin, shefi i KardiologjisĂ«, qĂ« pati qenĂ« pĂ«rpara meje gjatĂ« disa viteve mjek personal i Enverit. Suloja nisi me urgjencĂ« menjĂ«herĂ« shoferin Myslym Kore dhe rreth dy orĂ« mĂ« pas, tĂ« dy kolegĂ«t e shquar ishin prezentĂ« me mua aty. U ndjeva i lehtĂ«suar. Ata i vlerĂ«suan po ashtu ndryshimet nĂ« elektrokardiogram dhe mjaft tĂ« rrezikshĂ«m episodin e ishemisĂ« sĂ« freskĂ«t.
Atë natë nuk fjetëm. Pati një shtrëngatë shiu me rrebesh, me vetëtima dhe bubullima që gjëmonin frikshëm. E gdhimë me zemër të ngrirë në pritje atë natë së bashku me profesorët e mi, të pafuqishme të bënim më shumë. Të nesërmen në mëngjes pacienti u zgjua pa shqetësime. Ai pranoi ta vizitonim të tre së bashku. Elektrokardiogrami i mëngjesit ishte disi më mirë. Së paku nuk tregonte përkeqësim. Enveri filloi që atë ditë mjekimin me koronarodilatator të asaj kohe. Disa ditë pas atij episodi Enveri u shpërngul për pushime nga Durrësi për në malin e Dajtit.
NjĂ« ndalesĂ« disaorĂ«she nĂ« TiranĂ« e shfrytĂ«zuam pĂ«r tâi vlerĂ«suar gjendjen e zemrĂ«s dhe elektrokardiogramet me dr. Ylli PopĂ«n, dr. Hajro Shytin dhe dr. Ahmet Kamberin, tĂ« tre kardiologĂ«, tĂ« cilĂ«t e vlerĂ«suan shqetĂ«suese situatĂ«n e re tĂ« krijuar. NĂ« Dajt, si mjek e shoqĂ«rova vetĂ«m unĂ«. Nuk pati kriza tĂ« reja. Kriza serioze nĂ« tĂ« cilĂ«n u evidentua infarkti i miokardit ndodhi me 16 tetor 1973, pasi ai priti njĂ« numĂ«r tĂ« madh personash qĂ« e uruan me rastin e 65-vjetorit tĂ« lindjes sĂ« tij.
Jeta në rrezik
Në elektrokardiogramin që i bëra në mbarim të vizitave pasdite vonë, shenjat e ishemisë ishin më të dukshme. U dha alarmi. U mblodh brenda orës konsulta dhe Enveri u vendos për disa muaj në regjim shtrati. Ishte hera e parë që kjo po i ndodhte në jetë. Asokohe ai ndodhej me banim në Vilën nr. 4, brenda territorit të Pallatit të Brigadave, sepse vila e tij në Bllok ishte në rikonstruksion dhe zgjerim.
Konsulta e zgjeruar mjekĂ«sore aty pĂ«rbĂ«hej nga profesor Fejzi Hoxha, profesor Petrit Gaçe â kardiokirurg; profesor Nikolla Shurbani, dr. Ylli Popa, dr. Hajro Shyti â tĂ« tre kardiologĂ«, ndĂ«rsa unĂ« dhe profesor Hoxha diabetologĂ«. Konsulta qĂ«ndroi ditĂ«t e para vazhdimisht e mbledhur nĂ« gatishmĂ«ri nĂ« ndĂ«rtesĂ«n e shkollĂ«s sĂ« MinistrisĂ« sĂ« Brendshme, pak metra larg VilĂ«s nr. 4.
Unë dhe Fahriu u vendosëm në gatishmëri ditë e natë brenda vilës, përballë dhomës ku ishte në shtrat Enveri, për të ndërhyrë në çdo moment, si dhe për të informuar grupin tjetër për çdo gjë të re. Ndërkohë, pacienti ekzaminohej herë prej profesor Hoxhës e dr. Popës, ndonjëherë edhe dr. Shurbanit, të cilët i shoqëroja edhe unë.
Kurse zbatimin e mjekimeve të rekomanduara nga konsulta i kryenin atje dy infermieret Kostandina Naumi dhe Afërdita Milori, të cilat ndërroheshin mes tyre çdo 24 orë brenda vilës. Me gjithë masat e marra, ishemia në zemër disa kohë avancoi, çka na detyroi të kërkonim të na vinin në ndihmë kolegë më të specializuar nga jashtë.
Kërkesa u bë më e domosdoshme pas një episodi të vështirë përkeqësimi që ndodhi më 4 janar 1974. Natën, në të gdhirë, ai pati vështirësi në frymëmarrje dhe në elektrokardiogram iu shfaq për herë të parë aritmia, rrahje të çrregullta të zemrës. Gjendja u dominua shpejt me mjekim intravenoz dhe me oksigjen, por ky episod sinjalizonte avancim të sëmundjes ishemike dhe instalimin e një situate të re, me rreziqe imediate për jetën e të sëmurit.
Kërkova takim urgjent me Hysni Kapon. Shkuam të dy me dr. Ylli Popën, kardiologun më të mirë që kishim. Hysniu na priti në shtëpinë e tij në Bllok. Për karakterin sekret të bisedës, ai na ftoi të dilnim të tre jashtë në kopshtin përreth shtëpisë së tij.
LashĂ« Yllin tĂ« fliste: âSituata Ă«shtĂ« alarmante, nuk dihet çfarĂ« rruge merr. Episodi qĂ« ndodhi ishte vetĂ«m njĂ« fllad pĂ«rpara furtunĂ«s qĂ« mund tĂ« pasojĂ«â, tha ai.
Hysniu dĂ«gjoi i heshtur, i pĂ«rqendruar. âNuk e mbajmĂ« dot ne tĂ« vetĂ«m pĂ«rgjegjĂ«sinĂ«. Na duhen ekspertĂ« nga jashtĂ«â, vazhdoi Ylli.
âNga jashtĂ«, nga?â â pyeti Hysniu. â âNĂ« PerĂ«ndim nuk hapemi dotâ. âFundja nga Kinaâ, tha Ylli. Ai kishte qenĂ« pak kohĂ« mĂ« parĂ« nĂ« KinĂ« dhe kishte takuar atje njĂ« profesor kardiolog tĂ« zot.
âMirĂ« mo mirĂ«, po punĂ«t as me ata nuk janĂ« siç i dini juâ, u pĂ«rgjigj nĂ« dilemĂ« Hysniu.
SidoqoftĂ«, erdhi njĂ« grup mjekĂ«sh kinezĂ«, me nĂ« krye prof. Ău, drejtues i klinikĂ«s nĂ« KinĂ«, ku unĂ« dhe dr. Hektor Peçi u specializuam nĂ« vitet 1965â1966.(MarrĂ« nga libri âBllokuâ )
