Nga Tharik Hussain
Shkrimtari Tharik Hyssain ka shkruar një libër me titullin Minaret në male ,ku një vend të rëndësishëm zë edhe Shqipëria e në veçanti Gjirokastra e cila I ka lënë një mbresë autorit duke i kushtuar një vend të rëndësishëm në libër.
Kjo është publikuar edhe nga gazeta e mirënjohur angelze The Guardian ne datën 9 gusht 2021. Më poshtë kemi publikuar artikullin e plotë te The Guardian nga Tharik Hussain:
Udhëtimi im në Shqipëri në kërkim të trashëgimisë myslimane të Evropës
Në këtë ekstrakt të përshtatur nga libri i tij i ri, Minaret në male, Tharik Hussain zbulon një qendër historike të mësimit islam në kodrat skenike jugore të vendit.
Silueta e Gjirokastrës filloi të dilte në distancë. Ky qytet është në jugun malor të Shqipërisë, i cili përshkohet nga kështjella e tij e lashtë, me shtëpi osmane prej guri të shekullit të 17-të dhe të 18-të që ngjiten poshtë shpateve si një mirazh mesjetar.
Ne dolëm nga autostrada për në një rrugë të dominuar nga një ndërtesë tetë-katëshe prej betoni me ballkone rozë, nën të cilën vendasit ishin ulur në diell duke pirë kafe mbi mobiljet e oborrit me ngjyrë gëlqereje.
“Ky qytet është Gjirokastëra,” njoftoi Idar, miku im shqiptar nga Anglia me një ndjenjë
triumfi.
“Po, është, por ju e dini që unë kam ardhur për të gjetur Ergiri!” Bëra shaka unë.
Ergiri ishte emri osman për Gjirokastrën kur perandoria myslimane sundoi këtë pjesë të Shqipërisë midis 1417 dhe 1913. Ishte në mes të kësaj periudhe që shtegtari im letrar për këtë udhëtim, udhëtari osman i shekullit të 17-të, Evliya Çelebi, erdhi në Ergiri.
Imazhi popullor i Shqipërisë sot është ndërtuar mbi përshtypjet negative nga disa udhëtarë perëndimorë të të shekullit të 20-të, si Edith Durham, e cila e quajti Shqipërinë “të paligjshme” dhe Rose Wilder Lane, e cila tha se shqiptarët “jetonin në fëmijërinë e racës ariane”- do të thotë se ata ishin prapa saj në procesin evolucionar. Këto stereotipe janë përforcuar nga kultura popullore moderne. Në trilogjinë e Hollywood’s Taken, Shqipëria është reduktuar në vendbanimin e trafikantëve të pamëshirshëm dhe të dhunshëm të njerëzve, dhe e vetmja referencë për besimin e tyre që më kujtohet është kur ata shihen duke u betuar në Allahun për të marrë hak për vdekjen e djalit të tyre, duke vrarë heroin amerikan të filmit. Nuk mbaj mend asnjë përfaqësim tjetër të Islamit në Shqipëri në të gjithë filmin.
Kisha lexuar vepra të shumta mbi Ballkanin, por asnjëri nuk e njihte kulturën myslimane të rajonit ashtu siç bëri Evliya. Pa veprat e tij të përkthyera, Idari dhe unë kurrë nuk do ta kishim ditur se si kishte qenë dikur Muslimanizmi në Gjirokastër. Nuk ishte më një vend ku njerëzit ishin “të varur nga lutja”, siç e kishte përshkruar Evliya. Më herët kishim dëgjuar ezanin nga xhamia e vetme e qytetit, por askush nuk nxitoi për të shkuar në lutje, as nuk kishte asnjë mbetje nga institutet e shumta të arsimit islamik për të cilat Ergiri dikur ishte i famshëm.
Veprat e përkthyera të Evliya ofrojnë një nga perspektivat e vetme myslimane për Evropën myslimane – ajo që përqafon kulturën dhe trashëgiminë si të sajën dhe jo diçka të huaj, ose inferiore.
Të gjitha shkrimet e tjera të udhëtimit në rajon në gjuhën angleze, ishin shkruar nga ata nga e njëjta demografi e ngushtë: e bardhë, perëndimore, e privilegjuar, e krishterë dhe, më shqetësuese, e klasave koloniale. Këta ishin njerëz që udhëtonin ose me qëllim kolonizimin e një vendi, ose ishin një pjese të klasës së njerëzve që e bënin këtë. Ata e panë botën nga një pozitë e lartë, ku ata e ndienin veten superiorë si parazgjedhje. Megjithatë, shkrimet e tyre shpesh u paraqitën si bredhje romantike dhe u mbështetën shumë nga disa shkrimtarë të mëvonshëm të cilët në bazë të udhëtimeve që bënin flisnin për kontekstin socio-historik. Kjo është një trashëgimia letrare e shkrimit modern të udhëtimit.
Unë do të vija në Gjirokastër si pjesë e një udhëtimi familjar, për të kërkuar praninë e gjallë të muslimanëve vendas të Evropës dhe për të ndjekur gjurmët e Evliyas. Unë shpresoja të shihja këtë pjesë të kontinentit siç bëri ai, kur ishte me të vërtetë Evropa myslimane – nën sundimin osman në kulmin e fuqisë të perandorisë Osmane.
Udhëtimi do të bëhej premisa për librin tim të ri. Unë kam udhëtuar me familjen time nga Londra për të filluar udhëtimin në Sarajevë, kryeqytetin e Bosnje-Hercegovinës. Deri më tani, ne kishim vizituar komunitetet myslimane në Serbi, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, duke u mrekulluar me historinë e tyre dhe pasurinë e trashëgimisë së tyre. Pas Shqipërisë, do të niseshim për në Mal të Zi para se të ktheheshim në Sarajevë.
Sot, ndërsa gruaja ime dhe dy vajzat ishin shtrirë në një plazh në Vlorë, qytetin e Idarit, ai po më ndihmonte të ndiqja hapat e Evliyas.
Në Librin e tij të madh, me 10 vëllime të udhëtimeve, ose Seyâhatnâme, Evliya e përshkroi Gjirokastrën si një qytet të bukur të hapur, të shtrirë në tetë kodra dhe lugina që anashkalohen nga kalaja, një vend ku shtëpitë prej guri të mbuluara me pllaka ,kishin vreshta dhe kopshte të rrethuar me mure me granit të bardhë.
Ndërsa Megane -ja jonë e bardhë e marrë me qira po ecte nëpër rrugët e kalldrëmta e të thepisura të “qytetit të gurtë”, Idar po shikonte nga dritarja me gojë hapur, duke admiruar shtëpitë kështjella të shpërndara mbi kodër. Gjirokastra ende kishte qartësisht sharmin e Ergirit të Evliasë. Kjo ishte rruga më e gjatë që po bëja pa pirë asnjë një cigare.
Ne po shkonim drejt zonës origjinale të pazarit të qytetit, e rindërtuar në shekullin XIX. Kjo ishte më e bukura nga të gjitha lagjet, e anashkaluar nga xhamia e vetme e mbijetuar e Ergirit ende në përdorim, Memi Beu ose Xhamia e Pazarit.
Në kohën e Evliyas, qyteti ishte një vend thellësisht fetar. Kishte të paktën 15 xhami, Ergiri ishte vendi ku do të ishin studiuesit islamë të Hadithit (traditat e Profetit) duke trajnuar në njërën nga tre medresetë që specializoheshin në këtë fushë. Kishte edhe teqe (lozha) për tre urdhra të ndryshëm sufistë dhe katër faltore për shenjtorët myslimanë. Mjerisht, e gjithë kjo u shkatërrua kur Enver Hoxha, diktatori komunist i lindur në vend, sundoi Shqipërinë. Memi Beu i shpëtoi këtij fati sepse u rendit si monument kulture.
Rrotat e makinës kishin filluar të rrëshqisnin dhe unë isha mirënjohës kur u kthyem në një qoshe dhe minarja e trashë e xhamisë doli në pah, duke u ngritur mbi ne. Pasi parkuam nën hijen e saj, pashë nga ballkoni rrethor që ka formën e tij si laps, duke vënë në dukje modelin e tij të fraktalit, të ngjashëm me huallin e mukarnasit. Dy sete simetrike të shkallëve më çuan në oborrin kryesor.
Në të majtë është një nga korsitë origjinale të pazarit. Dikur zemra e zhurmshme e një tregu mesjetar, sot është e mbushur me dyqane që shesin magnet me foto për frigoriferë, foto të Gjirokastrës dhe modele miniaturë të kalasë së qytetit. Një pjesë e vogël e turistëve ishin grumbulluar brenda, siluetat e tyre ishin të përshtatura nga bougainvillea që pronarët kishin kultivuar mbi portat e dyqaneve të tyre.
Gjirokastra ishte lehtësisht vendi më i bukur që kisha vizituar në Shqipëri dhe mund të shihja pse edhe Enver Hoxha e shpalli atë një nga vetëm dy “qytetet muze”. Tjetri ishte Berati, 100 km në veri. Gjirakstra gjithashtu është një qytet I spikatur për arkitekturën klasike osmane dhe i vetmi qytet tjetër historik që nuk iu nënshtrua plotësisht versionit komunist të modernizimit, i cili ishte me xhami, sinagoga, kisha, lozha sufite dhe manastire të mbyllura dhe shkatërruara , së bashku me shumë monumente të tjera. Këto u zëvendësuan me ndërtesa të ashpra, funksionale që janë shenja dalluese e arkitekturës komuniste. Me një shkatërrim të tillë të identitetit të tij të hapur, Gjirokastra sot tregon disa shenja të jetës së saj të mëparshme si një qendër ballkanike e studimeve islame dhe sufizmit, një vend ku studentët e teologjisë dhe spiritualitetit nga e gjithë bota myslimane erdhën për të studiuar – edhe pse fatmirësisht si Gjirokastra ashtu edhe Qytetet e vjetra si Beratit tani janë të mbrojtura nga Unesco.
Ne morëm një ndjenjë mjaft të mirë për historinë e saj kur u ngjitëm në kala. Gjirokastra me të vërtetë është një qytet shumë i bukur, dhe ndërsa unë dhe Idar u mbështetëm në muret e gurta, aq sa të merrnim frymë sa çdo gjë tjetër, ne pamë në heshtje një skenë që ende dukej sikur i përkiste faqeve të librave të Evlijas. Unë mund të shihja kopshtet e shumta, vreshtat dhe “shtëpitë madhështore të qytetit” që ai kishte përshkruar, ndoshta edhe kur qëndroja në këtë vend, të rrethuara nga kodrat dhe luginat e gjelbra. Vendet e vetme që mungonin ishin ndërtesat dhe monumentet e shumta muslimane që ai shkruan në Librin e tij të Udhëtimeve: Xhamia e Hizir Agës me minaren e saj prej guri; xhamia e Haxhi Muradit, me burimin e ujit me shije të ëmbël; lozha Halveti, ku Evliya duhej të varroste një nga djemtë që e shoqëronin; shumë hane (bujtina), burime dhe medrese, të gjitha të zhdukura.
“Nuk e dija që ka një vend si ky në Shqipëri, Tharik,” tha Idar pas një kohe. E pashë që ishte mjaft i emocionuar.
Idar kishte lindur në Shqipëri gjatë sundimit të Enver Hoxhës, një kohë kur respektimi i çdo besimi mund të të vriste. Kjo ishte arsyeja që ai kurrë nuk kishte qenë i interesuar për trashëgiminë myslimane të vendit. Duke qëndruar në atë kështjellë duke parë nga Ergiri i Evliyas, ai ndjeu qartësisht një si humbje. Po ashtu edhe unë.
Shqipëria nuk ishte një vend ku unë prisja të zbuloja qytete historike osmane mahnitëse, që dikur ishin qendra të dijes islame. Me sa dukej edhe Idar as që e mendonte.
Shqipëria është një nga tre vendet evropiane, së bashku me Bosnjë-Hercegovinën dhe Kosovën, me popullsi me shumicë myslimane, dhe këto vende ishin kryesore në udhëtimin tim rrugor në kërkim të trashëgimisë së gjallë indigjene myslimane të kontinentit-trashëgimisë sonë myslimane. Duke pasur Evlinë pranë meje më ndihmoi të vlerësoja më mirë të kaluarën e pasur islame të Shqipërisë dhe leximi i përshkrimit të tij për njerëzit e saj më bëri të kuptoj diçka tjetër: demonizimi i vazhdueshëm i këtij kombi të bukur dhe banorëve të tij është rezultat i një fenomeni letrar evropian, jomusliman. Pikërisht ishte Evliya që më ndihmoi të shmang përsëritjen e shkrimeve të mëparshme.
Mare nga The Guradian